Psikolojik Sağlamlık - Rezilyans

Konuyu en yalın hâliyle sorarak başlayalım: İnsanlar benzer zorlukları neden farklı şekillerde yaşar ve neden farklı hızlarda toparlanır?

Bunu bir örneklemle açıklayalım. Ayrılık sürecinde olan bir çift düşünelim. Partnerlerden biri süreci daha soğukkanlı ve sebep-sonuç odaklı atlatırken, diğeri daha duygusal ve acıya odaklı yaşayabiliyor. Burada süreci yaşama süresi de bir parametre. Bu noktada aklımıza gelen ilk şey birinin zayıf, diğerinin güçlü olduğuysa, yanılıyoruz.

Psikolojide bu farklılığı açıklamak için kullanılan kavramlardan biri "rezilyans (psikolojik sağlamlık)"tır. Rezilyans, hiç üzülmemek ya da yaşananlardan etkilenmemek değildir. Zorlayıcı yaşam olaylarından sonra yeniden denge kurabilme, uyum sağlayabilme ve yaşamı sürdürebilme kapasitesidir.

Kimin ne kadar çabuk toparlandığı, yaşanan olayın büyüklüğünden çok, o güne kadar biriktirdiklerimizle ilgilidir. Bu durumun çocukluğumuza, hatta bebekliğimize kadar uzanması psikolojide elbette şaşırtıcı değildir. Çünkü hayatımızın zeminini, ilişkilerimizde bizi belirleyen faktörlerin temelini ve bağlanma biçimimizi kuran şey; tam olarak o erken dönemde edindiğimiz inançlar ve gözlemlerdir. Peki, bir bebek nasıl gözlem yapar?

Küçükken ağladığında kucağına alan, sakinleştiren bir bakım veren; bebeğin zihninde önemli bir iz bırakır: "Zor anlar olabilir, ama geçecek." İhtiyaçların karşılanması, duyguların güvenli ve tutarlı bir şekilde yaşanıp yaşanmaması bebek için birer gözlemdir ve ileride yaşadığı olaylara nasıl anlam verdiğini etkiler.

Ancak bu süreç her zaman ideal ilerlemeyebilir. Kimi zaman ihtiyaçlar karşılanır, kimi zaman ertelenir; duygular konuşulmak yerine bastırılır ya da sessizce yaşanır. Çocuklar çoğu zaman söylenenden çok gördüklerini öğrenir. Zor bir anda panikleyen, kaçınan ya da "Bir şey yok." diyerek duyguları yok sayan bir yetişkinle büyüyen çocuk ile "Bu zor, ama birlikte bunun üstesinden gelebiliriz." mesajını alan çocuk aynı içsel haritayı oluşturmaz. Her iki deneyim de sinir sisteminin kendini düzenleme (regülasyon) becerisi için bir temel oluşturur.

Bunların hiçbiri bilinçli bir seçim değildir. Sinir sistemimiz, içinde bulunduğumuz koşullara uyum sağlamaya çalışır; bazen bunun yolu sürekli tetikte kalmayı öğrenmek olur. Bu bir kusur değil, daha çok bir zamanlar işe yarayan bir korunma biçimidir (örneğin, çocukken sürekli eleştirilen birinin hata yapmamak için aşırı tetikte olması gibi).

Ama burada etkenler yalnızca ebeveynle ya da dünyayla kurulan ilk ilişkiler değildir. Doğuştan sahip olduğumuz ve yalnızca kendimize has, müstakil bir mizaç ile doğarız. Bazı sinir sistemleri hiçbir kötü deneyim yaşanmamış olsa bile doğuştan daha hassas, daha çabuk uyarılır; bu yüzden aynı evde, aynı ebeveynle büyüyen iki kardeş bile birbirinden çok farklı toparlanabilir. Yani bir insanın neden böyle tepki verdiğini anlamak için sadece çocukluğuna bakmak yetmez. Mizaç, yaşam deneyimleri, sosyal destek ve biyolojik özellikler birlikte kişinin rezilyansını şekillendirir.

Zihnimizde bu mesele aslında bir yol meselesidir. En sık kullanılan tepki, en kolay ulaşılan yol hâline gelir; tıpkı bir tarlada sık yürünülen patikanın belirginleşmesi gibi. Zor bir dönem geçirirken sık kullandığımız tepki her ne ise — kaçmak, donup kalmak, birine sarılmak, kontrolü ele almaya çalışmak — o yol güçlenir. İyi haber şu ki bu yollar kalıcı değildir; az kullanılan bir yol zamanla otlarla kaplanabildiği gibi, yeni açılan bir yol da tekrar tekrar yüründüğünde belirginleşebilir. Psikoterapinin önemli amaçlarından biri de, daha işlevsel yolların oluşmasına eşlik ederek kişinin rezilyansını güçlendirmektir.

Elbette yüksek rezilyansa, yani psikolojik sağlamlığa sahip biri de üzülür, kaybeder, bazı günler hiçbir şey yapmak istemez. Bunlar hayatın kaçınılmaz parçalarıdır. Buradaki fark şudur: Bu kişi yardım istemekten utanmaz, belirsizlik dönemlerinde her şeyi felaket senaryosuna çevirmeden bekleyebilir, kötü hissetmesine izin verip sonra tekrar rutinine dönebilir. İştahı ve uykusu bir süre bozulsa da eninde sonunda eski hâline dönebilir. Çünkü rezilyans, acıyı yaşamamak değil; acıya rağmen yeniden denge kurabilmektir. İnsanı çoğu zaman zayıf düşüren şey ise sıkıntıların hiç bitmeyeceğine ve zorlukların hep onu bulacağına dair karamsar inançtır.

Kimin hangi sıkıntıyı ne sürede atlattığı bir yarış değildir. Aynı zorluğu yaşayan iki insanı kıyaslamak, ikisinin de arkasında farklı bir bağ, farklı bir çocukluk ve farklı bir sinir sistemi olduğunu görmezden gelmek demektir. Bir danışanla çalışırken sık duyduğum bir cümle vardır: "Herkes atlattı, ben neden atlatamıyorum?" Bu soru genellikle kişiyi daha da geriye iter; çünkü zaten yorgun olan birine bir de "Yeterince iyi toparlanamıyorsun." mesajı verir.

Oysa sorulması gereken soru başkadır: Bu tepki bende neden bu kadar güçlü? Hangi ihtiyacı karşılıyor? Hangi eski örüntüyle konuşuyor? Bu sorulara cevap bulmak, kıyaslamaktan çok daha fazla yol aldırır.

Belki de mesele ne sandığınız kadar bir irade meselesidir ne de bir şans meselesi. Bağınız, gördükleriniz, taşıdığınız sinir sistemi, mizacınız ve yaşam boyunca kurduğunuz ilişkiler; hepsi bir araya gelerek rezilyansınızı şekillendirir. Bunu bilmek belki hiçbir şeyi hemen değiştirmiyor, ama en azından kendinize karşı biraz daha adil olmanızı sağlıyor.